🏠 शास्त्रोक्त गृहप्रवेश विधि – प्रारम्भिक भाग
🔱 अथ विधिः
मन्त्र:
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
गृहस्वामी सपत्नी एवं परिवार सहित गृहद्वार पर उपस्थित हो। द्वार पर दधि, अक्षत, पूर्णकलश, गौदर्शन आदि मंगलद्रव्य रखे जाएँ। द्विजों को प्रणाम कर शान्ति मंत्रों का पाठ करवाएँ।
🪔 चारों कोनों में मंगलदीप स्थापना
गृह में प्रवेश के बाद चारों कोनों में पूर्ण घट स्थापित करें। प्रत्येक के ऊपर मृत्तिका पात्र में चावल रखकर दीप जलाएँ।
👨🏫 आचार्य वरण
मन्त्र:
ॐ अद्यामुके मास्यमुके पत्तेऽमुक-तिथावमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम कर्तव्यगृहप्रवेशाङ्गभूतपूजादिकर्म कर्तुममुकगोत्रममुकशर्माणं ब्राह्मणम् आचार्यत्वेन त्वामहं वृणे ॥
(यहाँ अपना मास, तिथि, गोत्र, नाम भरें)
आचार्य उत्तर दें – “वृतोऽस्मि”।
यजमान कहे – “यथाविहितं कर्म कुरु”।
आचार्य उत्तर दें – “करवाणि”।
🪔 संकल्प
मन्त्र:
ॐ अचेत्याद्यमुकगोत्रस्य श्री अमुकशर्मणो यजमानस्योपस्थितशरीराविरोधेन सकलारिष्टप्रशमनपूर्वक अधिभौतिकाधिदैविकाध्यात्मिकोपद्रवशान्तिपूर्वक दीर्घायु, बल, पुष्टिप्राप्त्यर्थं, धनधान्यवृद्ध्यर्थं, एतद्गृहस्थैर्यवासनकामो गणपत्यादिपूजनं घटस्थापनं च करिष्यामि ॥
(यहाँ अपना नाम व गोत्र भरें)
🪔 शान्तिकलश स्थापना
पीत वस्त्र से आवृत कलश स्थापित करें। कलश समीप भूमि में हस्तमात्र गड्ढा खोदें। उसमें जल भरें।
उस जल में गणेश, वास्तुपुरुष, अष्टनाग, धरित्री का पूजन करें।
धरित्री अर्घ्यमन्त्र:
ॐ हिरण्यगर्भे वसुधे शेषस्योपरि शायिनि । वसामि तव पृष्ठेऽहं गृहाणार्घ धरित्रि मे ॥
🌎 दशदिक्पाल एवं नवग्रह पूजन
नवग्रह एवं दशदिक्पालों का यथोपचार पूजन करें।
अक्षत लेकर आवाहन करें –
“इहागच्छ इह तिष्ठ”।
।। इति प्रारम्भिक गृहप्रवेशविधिः ।।
🏠 शास्त्रोक्त गृहप्रवेश – भाग 2
🔱 वास्तुपूजन, स्तम्भरोपण एवं बलिदान विधि
🔸 वास्तुपूजन संकल्प
मन्त्र:
ॐ अद्यामुकमासीयामुकपक्षीयामुकतिथावमुकगोत्रस्यामुकशर्मणः एतत्स्थानाधिकरणक निर्विघ्नपूर्वक चिरकालवास सुखसौमनस्य नैरुज्य दीर्घायुष्ट्वबलपुष्टिकामो वास्तुकर्माङ्गतया कलशस्थापनपूर्वक नवग्रहदशदिक्पालाष्टवसु क्षेत्रपाल क्रूरभूत पृथ्वी कूर्मानन्त नागाष्टकसहित वास्तुपुरुषपूजनमहं करिष्ये ॥
क्या करें: यहाँ अपना नाम, गोत्र, तिथि भरकर संकल्प करें।
🔸 नवग्रह पूजन
अक्षत हाथ में लेकर आवाहन करें:
ॐ साधिदैवतसप्रत्यधिदैवतविनायकादिपञ्चकसहित नवग्रहाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।
पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, गन्ध, पुष्प, दूर्वा, बिल्वपत्र, धूप, दीप, नैवेद्य अर्पण करें।
ॐ नवग्रहेभ्यो नमः ॥
🔸 दशदिक्पाल पूजन
ॐ इन्द्रादिदशदिक्पाला इहागच्छत इह तिष्ठत ।
ॐ इन्द्रादिदशदिक्पालेभ्यो नमः ॥
दसों दिशाओं के अधिपति देवताओं को पाद्य, अर्घ्य, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य अर्पित करें।
🔸 धरित्री पूजन
मन्त्र:
ॐ हिरण्यगर्भे वसुधे शेषस्योपरि शायिनि । वसाम्यहं तव पृष्ठे गृहाणार्घ धरित्रि मे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वर्धरित्र्यै नमः ॥
क्या करें: भूमि को अर्घ्य दें, सिन्दूर, चन्दन, पुष्प चढ़ाएँ।
🔸 कूर्म पूजन
ॐ सर्वलक्षणसम्पन्न सर्वेश कमलाधिप । स्थानं देहि गृहं कर्तुं विष्णुरूप नमोऽस्तु ते ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः कूर्माय नमः ॥
🔸 अनन्त एवं नागपूजन
ॐ हिमकुन्दप्रतीकाश नागानन्त महाफणिन् । स्थानं देहि गृहं कर्तुं गृहाणार्थ नमोऽस्तु ते ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः ॥
इसी प्रकार वासुकी, तक्षक, कुलिक, कर्कोटक, पद्म, शंखचूड, महापद्म, धनञ्जय का पूजन करें।
🔸 वास्तुपुरुष पूजन
मन्त्र:
ॐ वास्तोष्पतिं महादेवं सर्वसिद्धिविधायकम् । शान्तिकर्तारमीशानं तं वास्तुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः वास्तोष्पतये नमः ॥
क्या करें: वास्तुपुरुष को आसन, पाद्य, अर्घ्य, गन्ध, पुष्प, नैवेद्य अर्पित करें।
🔸 स्तम्भरोपण
मन्त्र:
ॐ यथाचलो गुरुर्मेरुरावासमचलं कृतम् । आरोपितगृहस्तम्भं तथा त्वमचलं कुरु ॥
क्या करें: गर्त (गड्ढे) में गृहस्तम्भ स्थापित करें।
🔸 बलिदान विधि
दधि, घृत, माषयुक्त पका हुआ अन्न लेकर निम्न प्रकार बलि दें:
ॐ गणपत्यादिपञ्चदेवताभ्यः एष सद्धिघृतमाषभक्तबलिः नमः ॥
ॐ नवग्रहदेभ्यः एष बलिः नमः ॥
ॐ अष्टवसुभ्यः एष बलिः नमः ॥
ॐ क्षेत्रपालाय नमः एष बलिः ॥
ॐ क्रूरभूताय नमः एष बलिः ॥
इसी प्रकार पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण एवं कोनों में दिक्पालों को बलि अर्पित करें।
🔸 वास्तुपुरुष प्रार्थना
ॐ यथा मेरुगिरेः शृङ्गे देवानामालयः सदा । तथा ब्रह्मादिदेवानां गेहे मे स्थिरता भवेत् ॥
।। इति वास्तुपूजन + स्तम्भरोपण + बलिदान विधिः सम्पूर्णा ।।
अथ होमविधिः (गृहप्रवेश – भाग ३)
१. अग्निस्थापनम्
विधि: पूर्वाभिमुख बैठकर वेदी बनाएं। कुश से चतुर्भुज मंडल बनाकर गोमय-जल से लिपें। अग्नि स्थापित करें।
मन्त्र:
ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये इदं न मम ।
ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय इदं न मम ।
ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम ।
ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय इदं न मम ।
२. पंचवारुणी होम
ॐ त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वाद्वेषांसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् स्वाहा । इदमग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम ॥ १ ॥
ॐ स त्वन्नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अवयव नो वरुणं रराणो वीहि मृडीक सुहवो न एधि स्वाहा । इदमग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम ॥ २ ॥
ॐ अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्वमया असि । अया नो यज्ञं वहा अस्या नो धेहि भेषजम् स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम ॥ ३ ॥
ॐ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितो विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यः मरुद्भ्यः इदं न मम ॥ ४ ॥
ॐ उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधमं विमध्यमं श्रथाय । अथावयमादित्यव्रते तदानागसो अदितये स्याम स्वाहा । इदं वरुणाय इदं न मम ॥ ५ ॥
—३. व्याहृति होम
ॐ भूः स्वाहा । इदं भूः इदं न मम ।
ॐ भुवः स्वाहा । इदं भुवः इदं न मम ।
ॐ स्वः स्वाहा । इदं स्वः इदं न मम ।
४. नवग्रह होम (संक्षेप क्रम)
ॐ आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च । हिरण्ययेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन् स्वाहा । इदं सूर्याय इदं न मम ।
ॐ इमं देवा असपत्नं सुवध्वं महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठाय स्वाहा । इदं सोमाय इदं न मम ।
ॐ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् स्वाहा । इदं कुजाय इदं न मम ।
ॐ उद्बुद्ध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वम् स्वाहा । इदं बुधाय इदं न मम ।
ॐ बृहस्पते अति यदर्यो अर्हात् स्वाहा । इदं बृहस्पतये इदं न मम ।
ॐ अन्नात्परिस्रुतो रसं स्वाहा । इदं शुक्राय इदं न मम ।
ॐ शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये स्वाहा । इदं शनैश्चराय इदं न मम ।
ॐ कयानश्चित्र आभुवत् स्वाहा । इदं राहवे इदं न मम ।
ॐ केतुं कृण्वन्नकेतवे स्वाहा । इदं केतवे इदं न मम ।
—५. पूर्णाहुति
ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते इदं न मम ।
ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये इदं न मम ।
६. अभिषेक मन्त्र
ॐ सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथः सङ्कर्षणो विभुः । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते ॥
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा तुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः कान्तिश्च मातरः ॥
सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥
—७. विसर्जनम्
ॐ यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम् । इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥
ॐ पूजितदेवताः क्षमध्वं स्वस्थानं गच्छत ।
शान्तिपाठ
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥


